Der Spaziergang (3)

Eine bescheidene Frage: Sollte vielleicht nachgerade für ein zierliches Putzgeschäft unter Baumgrün hervorragendes Interesse und womöglich etlicher Applaus spärlich vorhanden sein?
Da ich stark hieran glaube, so wage ich mitzuteilen, dass ich im Gehen und Voranmarschieren auf dem schönsten aller Wege einen jünglinghaften, albernen Freudenschrei aus einer Kehle ausstiess, die solches und ähnliches selber kaum für möglich hielt.
Was sah und entdeckte ich Neues und Unerhörtes? Ei, ganz einfach besagtes, allerliebstes, zartes Putzgeschäft und Modesalon.
Paris und Petersburg, Bukarest und Mailand, London und Berlin, alles, was elegant, liederlich und hauptstädtisch ist, trat mir nah, tauchte vor mir auf, um mich zu blenden, berücken, faszinieren. Aber in Haupt- und Weltstädten fehlt der grüne, sanfte Baumschmuck, die Wohltat und der Zauber freundlicher Wiesen, die Zierde von vielen lieben Blättern und nicht zuletzt der Blumenduft, und alles dies hatte ich hier.
"Dies alles", so nahm ich mir fest vor, "zeichne und schreibe ich demnächst in ein Stück oder in eine Art Phantasie hinein, die ich 'Der Spaziergang' betiteln werde. Namentlich darf mir dieser Damenhutladen keinesfalls darin fehlen, weil sonst dem Stück ein wahrhaft hoher Reiz abgehen würde."
Federn, Bänder, künstliche Blumen und Früchte auf den netten, drolligen Hüten waren für mich fast ebenso anziehend wie die anheimelnde Natur selber, die mit ihrem Grün und sonstigen warmen Farben die künstlichen Farben und Phantasieformen lieblich umrahmte, so, als sei das Putzgeschäft bloss ein reizendes Gemälde. Ich rechne hiebei mit dem feinsten Leserverständnis. Vor jeder Art Lesern fürchte ich mich aufrichtig und beständig. Das elende Feiglingseingeständnis halte ich für nur zu begreiflich. Noch allen kühneren Autoren ging es so.
Gott! was erblickte ich, ebenfalls unter Blättern, für einen entzückenden, niedlichen Fleischladen mit rosaroten Schweine-, Rind- und Kalbfleischwaren. Der Metzger hantierte drinnen im Ladeninnern, woselbst auch Käufer standen. Ist nicht dieser Metzgerladen mindestens ebenso gut einen Schrei wert wie der Laden mit den Hüten?
Ein Spezereiladen sei sanft genannt.
Zu allerlei Wirtschaften werde ich, wie mir scheint, später noch früh genug kommen. Mit Wirtshäusern kann man zweiffellos nicht spät genug am Tag anfangen, da sich Folgen einstellen, die jeder leider selber zur Genüge kennt. Der Tugendhafteste bestreitet nicht, dass er gewisser Untugenden nie ganz Herr wird. Bei all dem ist man ja glücklicherweise - Mensch, und als solcher fabelhaft leicht zu entschuldigen, indem sich jedermann furchtbar einfach auf die angeborene schwache Organisation beruft.
Hier habe ich mich wieder einmal neu zu orientieren.
Ich darf wohl voraussetzen, dass mir Neueinrichtung und Umgruppierung so gut gelingen wie irgend einem Generalfeldmarschall, der alle Umstände überblickt und alle Zufälligkeiten, Rückschläge in das Netz seiner, wie mir gestattet sei zu sagen, genialen Berechnung zieht.
Derlei liest ein fleissiger Mensch gegenwärtig nämlich in Tageblättern täglich. Ohne Frage merkt er sich Prachtausdrücke, wie: Flankenstoss usw.
Darf ich gestehen, ich sei in letzter Zeit zur Überzeugung gekommen, dass Kriegskunst ebenso schwierig und geduldheischend sein mag wie Dichtkunst, und umgekehrt?
Auch Schriftsteller treffen oft ähnlich wie Generäle langwierigste Vorbereitungen, bevor sie zum Angriff zu schreiten und eine Schlacht zu liefern, mit andern Worten ein Buch oder Kunst- und Machwerk auf den Büchermarkt zu schleudern wagen, was mitunter gewaltige Gegenangriffe mächtig herausfordert. Bekanntlich locken Bücher allfällige diesbezügliche Besprechungen hervor, die manchmal so grimmig ausfallen, dass das Buch unverzüglich verschwinden muss, während offenbar der bedauerliche, arme, nichtswürdige Verfasser jämmerlich erstickt und zweifellos verzweifelt.
Befremden darf nicht, wenn ich sage, dass ich alle diese hoffentlich zierlichen Sätze, Buchstaben und Zeilen mit deutscher Reichsgerichtsfeder schreibe. Daher die Kürze, Prägnanz und Schärfe, die vielleicht an einigen Stellen zu spüren sein kann, worüber sich niemand weiter wundere.
Aber wann komme ich endlich zum wohlverdienten Schmaus bei meiner Frau Aebi? Wie ich fürchte, wird dies noch ziemlich lange dauern, da noch etliche und erkleckliche Hindernisse wegzuräumen sind. Appetit hätte ich längst in Hülle und Fülle.
Indem ich wie ein besserer Strolch, feinerer Vagabund, Tagedieb, Zeitverschwender oder Landstreicher des Weges ging, neben allerlei mit zufriedenem Gemüse vollbepflanzten, behaglichen Gärten vorbei, neben Blumen und Blumenduft vorbei, neben Obstbäumen und Bohnenbüschen voll Bohnen vorbei, neben hochaufragendem, reizendem Getreide, wie Roggen, Hafer und Weizen vorbei, neben einem Holzplatz mit Hölzern und Holzspänen vorbei, neben saftigem Gras und artig plätscherndem Wässerchen, Fluss oder Bach vorbei, neben allerhand Leuten, wie lieben, handeltreibenden Marktfrauen sachte und hübsch vorbei, neben einem mit Freudenfahnen geschmückten, fröhlichen Vereinshaus ebensogut wie an manchen andern gutmütigen, nützlichen Dingen vorbei, neben einem besonders schönen Feen-Apfelbäumchen und an weiss Gott was sonst noch allem möglichen vorbei, zum Beispiel an Erdbeerblüten oder besser bereits an den reifen, roten Erdbeeren manierlich vorbei, währenddessen mich immer allerlei Gedanken stark beschäftigten, weil sich beim Spazieren viele Einfälle, Lichtblitze und Blitzlichter ganz von selber einmengen und einfinden, um sorgsam verarbeitet zu werden, kam ein Mensch, ein Ungetüm und Ungeheuer mir entgegen, der mir die helle Strasse fast völlig verdunkelte, ein hochaufgeschossener, unheimlicher Kerl, den ich nur allzu gut kannte, ein höchst sonderbarer Geselle,
nämlich der Riese Tomzack.
An allen andern Orten, auf allen andern Wegen eher als hier auf dem lieben, weichen Landweg würde ich ihn vermutet haben. Seine traurige, schauervolle Erscheinung flösste mir Schrecken ein, und sein tragisches, ungeheuerhaftes Wesen nahm alle schöne, helle Aussicht, alle Frohheit und Freude sogleich von mir weg.
Tomzack! Nicht wahr, lieber Leser, der Name allein klingt schon nach schrecklichen, schwermütigen Dingen. "Was verfolgst du mich, was hast du nötig, mir hier mitten auf dem Wege zu begegnen?" rief ich ihm zu. Doch Tomzack gab mir keine Antwort.
Gross, das heisst von hoch oben herab schaute er mich an. Er überragte mich an Länge und Höhe um ein Bedeutendes; neben ihm kam ich mir wie ein Zwerg oder wie ein kleines, armes, schwaches Kind vor. Mit grösster Leichtigkeit würde mich der Riese haben erdrücken oder zertreten können.
Ah, ich wusste, wer er war. Für ihn gab es keine Ruhe. Er schlief in keinem sanften Bett, wohnte in keinem wohnlichen, heimeligen Hause. Er hauste überall und nirgends. Heimat hatte er keine und darum auch kein Heimatrecht. Gänzlich ohne Glück, ohne Liebe, ohne Vaterland und Menschenfreude lebte er.
Irgendwelchen Anteil nahm er nicht, dafür nahm auch an ihm und seinem Treiben und Leben niemand Anteil. Vergangenheit, Gegenwart und Zukunft waren ihm eine wesenlose Wüste, und das Leben schien zu gering, zu eng für ihn zu sein. Für ihn existierte keinerlei Bedeutung; doch bedeutete wieder er selbst für niemand irgend etwas. Aus seinen Augen brach ein Glanz von Unterwelten- und Überwelten-Gram hervor, und ein unbeschreiblicher Schmerz sprach aus jeder seiner müden, schlaffen Bewegungen.
Nicht tot, doch auch nicht lebendig, nicht alt und auch nicht jung war er. Hunderttausend Jahre alt schien er mir zu sein, und ferner schien mir, dass er ewig leben müsse, um ewig nicht lebendig zu sein. Jeden Augenblick starb er und vermochte dennoch nicht zu sterben. Für ihn gab es nirgends ein Grab mit Blumen. Indem ich ihm auswich, murmelte ich für mich: "Leb' wohl und lass' es dir immerhin gut gehen, Freund Tomzack."
Ohne mich nach dem Phantom, bedauernswürdigen Übermenschen, unglücklichen Gespenste näher umzusehen, wozu ich wahrhaftig nicht die geringste Lust haben konnte, ging ich weiter und gelangte bald nachher, in weicher, warmer Luft ruhig weiterschreitend und den trüben Eindruck verwindend, den die fremdartige Riesengestalt auf mich gemacht hatte, in einen Tannenwald, durch den sich ein gleichsam lächelnder, schelmisch-anmutiger Weg schlängelte, den ich mit Vergnügen verfolgte.
Weg und Waldboden glichen einem Teppich. Hier im Waldinnern war es still wie in einer glücklichen Menschenseele, wie in einem Tempel oder Zauberschloss und verträumten Märchenpalaste, wie im Dornröschenschloss, wo alles schläft und schweigt seit Hunderten von langen Jahren. Tiefer drang ich hinein, und ich rede vielleicht ein wenig schön, wenn ich sage, dass ich mir wie ein mit goldenem Haar und kriegerischer Rüstung bedeckter Prinz erschien.
Es war so feierlich im Wald, dass köstliche Einbildungen sich wie von selber des empfindlichen Spaziergängers bemächtigten. Wie machte mich die süsse Waldesstille glücklich!
Von Zeit zu Zeit drang von aussen her einiger schwacher Lärm in die Abgeschiedenheit und reizende, liebe Dunkelheit hinein, etwa ein Schlag, ein Pfiff oder sonst irgendein Geräusch, dessen ferner Schall die herrschende Geräuschlosigkeit nur noch erhöhte, die ich recht nach Herzenslust einatmete, deren Wirkung ich förmlich trank und schlürfte.
In all der Schweigsamkeit liess da und dort ein Vogel aus liebreizendem, heiligem Verborgenen seine heitere Stimme vernehmen. Ich stand und horchte. Plötzlich befiel mich ein unnennbares Weltempfinden und ein damit verbundenes, gewaltsam aus freudiger Seele hervorbrechendes Dankbarkeitsgefühl. Die Tannen standen wie Säulen da, und nicht das geringste rührte sich im weiten, zarten Walde, den allerlei unhörbare Stimmen zu durchhallen und -klingen und allerlei sichtbar-unsichtbare Gestalten zu durchstreifen schienen. Töne aus der Vorwelt kamen, von ich weiss nicht woher, an mein Ohr.
"So will denn auch ich, wenn es sein soll, gerne sterben. Eine Erinnerung wird mich noch im Tode beleben und eine Freude mich noch im Grabe beglücken, ein Danksagen für die Genüsse und ein Entzücken über das Danksagen."
Hohes, leises Rauschen liess sich von hoch oben aus den Tannenwipfeln her vernehmen. "Hier müsste Lieben und Küssen göttlich schön sein", sagte ich mir. Die blossen Schritte auf dem Boden wurden zum Genuss. Die Ruhe zündete in der fühlenden Seele Gebete an. "Hier in kühler Walderde unauffällig begraben zu liegen, müsste süss sein. Dass man im Tode doch auch den Tod noch fühlte und genösse! Ein Grab im Wald zu haben, wäre schön. Vielleicht würde ich das Vögelsingen und Rauschen über mir hören. Ich wünschte mir solches." Herrlich fiel eine Sonnenstrahlensäule zwischen Eichenstämmen in den Wald herab, der mir wie ein grünes, liebes Grab erschien. Bald trat ich jedoch wieder ins Leben, ins helle Freie hinaus.

De wandeling (3)

Een bescheiden vraag: zou voor een sierlijke kledingzaak onder bomengroen opvallende belangstelling en wellicht enig applaus misschien uiteindelijk karig voorhanden zijn?
Omdat ik sterk deze mening ben toegedaan, waag ik het mee te delen dat ik tijdens het lopen en voort marcheren langs de mooiste weg van allemaal een jongensachtige, dwaze vreugdekreet uit een keel stootte die zoiets of iets dergelijks zelf nauwelijks voor mogelijk had gehouden.
Wat voor nieuws en ongehoords zag en ontdekte ik? Nou, heel gewoon, de reeds genoemde, beeldige, elegante kledingzaak en modesalon.
Parijs en Petersburg, Boekarest en Milaan, Londen en Berlijn, alles wat elegant, losbandig en grootsteeds is, kwam nabij, dook voor me op, om me te verblinden, te verrukken, te fascineren. Maar in hoofd- en wereldsteden ontbreekt de groene, zachte bomentooi, de weldaad en de betovering van vriendelijke weiden, de sier van vele dierbare bladeren en niet in de laatste plaats de geur van bloemen, en dit alles had ik hier bijeen.
"Dit alles", zo nam ik mij vast voor, "schets en beschrijf ik binnenkort in een stuk of in een soort fantasie, die ik 'De wandeling' ga noemen. Met name die dameshoedenwinkel mag daar beslist niet in ontbreken omdat het stuk anders echt een groot deel van zijn aantrekkingskracht zou verliezen."
Veren, linten, kunstbloemen en -fruit op die aardige, grappige hoeden waren voor mij bijna even aanlokkelijk als de vertrouwde natuur zelf, die met haar groen en overige warme kleuren de kunstkleuren en fantasievormen lieflijk omlijstte alsof de kledingzaak louter een bekoorlijk schilderij was. Ik reken hierbij op het scherpzinnigste begrip van de lezer. Voor ieder soort lezer ben ik oprecht en voortdurend bang. Deze ellendige bekentenis van lafheid acht ik maar al te begrijpelijk. Zelfs alle auteurs met meer moed is het zo vergaan.
Mijn God! wat een verrukkelijke, grappige vleeswinkel zag ik, eveneens onder bladeren, met rozerode varkens-, rund- en kalfsvleeswaren. De slager was binnen in de winkel waar ook klanten stonden aan het werk. Is deze slagerswinkel niet minstens evenzeer een kreet waard als de winkel met die hoeden?
Er dient zachtzinnig een specerijwinkel vermeld te worden.
Aan allerlei cafés zal ik later, lijkt me, nog vroeg genoeg toekomen. Met herbergen kun je ongetwijfeld niet laat genoeg op de dag beginnen omdat zich dan gevolgen voordoen die iedereen zelf helaas maar al te goed kent. De meest deugdzame bestrijdt niet dat hij bepaalde ondeugden nooit helemaal de baas wordt. Gelukkig blijf je bij al dit soort dingen toch - een mens, en als zodanig reuze makkelijk te verontschuldigen doordat iedereen zich vreselijk gemakzuchtig op zijn aangeboren zwakke organisme beroept.
Hier moet ik me weer eens heroriënteren.
Ik wil wel vooropstellen dat herschikking en reorganisatie mij net zo goed afgaan als welke generaal-veldmaarschalk dan ook, die alle omstandigheden overziet en alle toevalligheden, alle tegenslagen in het web van zijn, als u mij deze formulering toestaat, geniale berekening betrekt.
Dat soort dingen leest een vlijtig mens tegenwoordig namelijk dagelijks in de dagbladen. Ongetwijfeld onthoudt hij prachtuitdrukkingen zoals: flankstoot enz.
Mag ik bekennen dat ik de laatste tijd tot de overtuiging gekomen ben dat krijgskunst net zo moeilijk en geduldvergend kan zijn als dichtkunst, en omgekeerd?
Ook schrijvers treffen vaak net als generaals de moeizaamste voorbereidingen eer zij het wagen tot de aanval over te gaan en een slag te leveren, met andere woorden een boek of kunst- of broddelwerk op de boekenmarkt te slingeren, wat soms zeer heftige tegenaanvallen ontketent. Zoals bekend lokken boeken eventuele recensies uit die af en toe zo grimmig uitvallen dat het boek onmiddellijk moet verdwijnen, terwijl klaarblijkelijk de betreurenswaardige, arme, onbeduidende maker ervan jammerlijk stikt en ongetwijfeld vertwijfeld raakt.
Het zal waarschijnlijk niemand bevreemden als ik zeg dat ik al deze hopelijk sierlijke zinnen, letters en regels met de pen van een hooggerechtshof schrijf. Vandaar de bondigheid, pregnantie en gestrengheid die misschien op enkele plaatsen bespeurbaar is, waarover niemand zich verder hoeft te verbazen.
Maar wanneer kom ik eindelijk toe aan dat welverdiende feestmaal bij mevrouw Aebi? Naar ik vrees zal dit nog tamelijk lang duren aangezien nog ettelijke en stevige hindernissen uit de weg geruimd moeten worden. Honger had ik allang in overvloed.
Terwijl ik als een echte landloper, heuse vagebond, dagdief, tijdverkwister of zwerver mijns weegs ging langs allerlei behaaglijke tuinen, vol geplant met tevreden groente, langs bloemen en bloemengeur, langs fruitbomen en bonenstruiken vol bonen, langs hoog oprijzend, verrukkelijk graan zoals rogge, haver en tarwe, langs een houtwerf met stukken hout en houtkrul, langs mals gras en een zoet kabbelend watertje, rivier of beek, vredig en vriendelijk langs allerlei mensen zoals aardige, handeldrijvende marktvrouwen, langs een met feestvlaggetjes versierd, vrolijk clubgebouw net zo goed als langs nog heel wat andere goedmoedige, nuttige zaken, langs een bijzonder mooi appelboompje voor feeën en God weet wat verder nog allemaal, bij voorbeeld langs aardbeibloesem of nog beter netjes langs de rijpe, rode aardbeien, en terwijl ik ondertussen steeds hevig werd beziggehouden door allerlei gedachten omdat je tijdens het wandelen helemaal als vanzelf overvallen en overspoeld wordt door vele ideeën, lichtflitsen en flitslichten die zorgvuldig verwerkt moeten worden, kwam mij een man, een monster en gedrocht, tegemoet die de lichte weg bijna volledig voor mij verduisterde, een hoogopgeschoten, lugubere kerel die ik maar al te goed kende, een uiterst merkwaardige vent, namelijk de reus Tomtsjak.
Op elke andere plek, op elke andere weg had ik hem eerder verwacht dan hier op deze aardige, zachte landweg. Zijn treurige, huiveringwekkende verschijning jaagde mij schrik aan en zijn tragische, gedrochtelijke wezen ontnam mij direct ieder mooi, helder vooruitzicht, iedere blijheid en vreugde.
Tomtsjak! Nietwaar, beste lezer, alleen al zijn naam klinkt naar schrikaanjagende, zwaarmoedige zaken. "Waarom zit je achter me aan, waarom moet je mij zo nodig hier midden op de weg tegenkomen?" riep ik hem toe. Maar Tomtsjak gaf me geen antwoord.
Groot, dat wil zeggen vanaf grote hoogte, keek hij op mij neer. Hij stak in lengte en grootte aanzienlijk boven mij uit; vergeleken bij hem voelde ik me een dwerg of een klein, arm, zwak kind. Met het grootste gemak had de reus mij kunnen platdrukken of doodtrappen.
Ach, ik wist wie hij was. Voor hem bestond rust niet. Hij sliep niet in een zacht bed, woonde niet in een gerieflijk, gezellig huis. Hij huisde overal en nergens. Een bakermat had hij niet en daarom ook geen vestigingsrecht. Hij leefde totaal zonder geluk, zonder liefde, zonder vaderland en menselijke vreugde.
Hij toonde nergens enige belangstelling voor, daarom toonde ook niemand enige belangstelling voor hem en zijn doen en laten. Verleden, heden en toekomst waren voor hem één grote wezenloze woestenij, en het leven leek te gering, te beperkt voor hem. Voor hem had niets enige betekenis; maar hij zelf had ook geen enkele betekenis voor iemand anders. Uit zijn ogen brak een glans van onderwerelds en buitenwerelds verdriet en er sprak een onbeschrijfelijke smart uit al zijn vermoeide, slappe bewegingen.
Hij was niet dood, maar ook niet levend, niet oud en ook niet jong. Wel honderdduizend jaar oud leek hij me en verder leek me dat hij eeuwig moest leven om eeuwig niet levend te zijn. Ieder ogenblik stierf hij en was dan toch niet bij machte te sterven. Voor hem was er nergens een graf met bloemen. Terwijl ik voor hem opzij ging, mompelde ik bij mezelf: "Vaarwel en moge het je toch nog goed gaan, vriend Tomtsjak."
Zonder verder nog naar dat fantoom, die beklagenswaardige Übermensch, dat ongelukkige spook om te kijken, waar ik toch waarachtig niet de minste trek in kon hebben, liep ik verder en belandde gauw daarna, terwijl ik in de zachte, warme lucht rustig voortstapte en mij bevrijdde van de mistroostige indruk die de vreemde reuzengestalte op mij gemaakt had, in een sparrenbos waar een als het ware glimlachend, schalks-lieftallig pad doorheen slingerde dat ik met genoegen volgde.
Pad en bosgrond leken op een tapijt. Hier binnen in het bos was het zo stil als in een gelukkige mensenziel, als in een tempel of toverslot of dromerige sprookjespaleizen, zoals in het slot van Doornroosje waar alles sinds honderden lange jaren slaapt en zwijgt. Nog dieper drong ik naar binnen en ik doe misschien een beetje aan mooipraterij als ik zeg dat ik mezelf voelde als een prins voorzien van gouden haar en een krijgsuitrusting.
Het was zo plechtig in het bos dat zich als vanzelf kostelijke fantasieën van de gevoelige wandelaar meester maakten. Wat maakte de tere stilte van het bos mij gelukkig!
Van tijd tot tijd drong er van buitenaf wat vaag lawaai de afzondering en verrukkelijke, aangename duisternis binnen, bijvoorbeeld een klap, een fluittoon of een willekeurig ander geluid waarvan de verre klank alleen nog maar een intensivering betekende van de heersende geluidloosheid die ik echt naar hartenlust inademde, waarvan ik de uitwerking letterlijk opdronk en opslurpte.
In al deze zwijgzaamheid liet hier en daar een vogel vanuit het lieftallige, heilige verborgene zijn vrolijke stem horen. Ik stond stil en luisterde aandachtig. Plotseling overviel mij een onbenoembaar besef van de wereld en een daarmee verbonden gevoel van dankbaarheid dat met geweld uit mijn blijmoedige ziel losbarstte. De sparren stonden erbij als zuilen, en niet het geringste verroerde zich in het uitgestrekte, zachte bos waardoorheen allerlei onhoorbare stemmen leken te weerklinken en -galmen en allerlei zichtbaar-onzichtbare gestalten leken rond te waren. Klanken uit de oertijd bereikten mijn oor, van ik weet niet waarvandaan.
"Zo wil ook ik dan, als het moet, graag sterven. Eén herinnering zal mij in de dood nog doen herleven en één gevoel van vreugde zal mij in het graf nog gelukkig maken, een dankzegging voor de genietingen en een verrukking over de dankzegging."
Een hoog, licht geruis was hoog boven vanuit de sparrentoppen te horen. "Hier moet liefhebben en kussen goddelijk aangenaam zijn", zei ik bij mezelf. Alleen al mijn schreden op de grond werden een genot. De rust liet de tastende ziel in gebeden ontsteken. "Hier in de koele bosgrond onopvallend begraven liggen, dat moet heerlijk zijn. Stel dat je in de dood de dood toch ook nog eens kon voelen en genieten! Een graf in het bos hebben, dat zou heerlijk zijn. Misschien zou ik het vogelgezang en geruis boven mij horen. Zoiets zou ik mezelf toewensen." Op schitterende wijze viel een zuil van zonnestralen tussen eikenstammen door het bos in, dat mij een groen, dierbaar graf toescheen. Spoedig trad ik echter het leven weer binnen, de heldere openheid tegemoet.

(klik hier om verder te lezen)

(terug naar inhoudsopgave 'Der Spaziergang')